Για την φετινή Ανάσταση

Μπήκαν στην ζωή μας καινούργιες λέξεις ‘επιμήκυνση, αναδιάρθρωση, κούρεμα’ και μαζί με αυτές χάθηκε η χαρά. Μας στοιχειώνει η αγωνία του παρατεινόμενου οικονομικού Γολγοθά, που εμείς δεν διαλέξαμε και δεν πιστεύουμε πως θα οδηγήσει ποτέ σε Ανάσταση. Ανήμποροι ανήσυχοι φοβισμένοι μα πιο πολύ θυμωμένοι παραδέρνουμε στα χιλιάδες ‘γιατί’ του πένθους για όσα χάθηκαν. Και χάθηκαν πολλά. Πρώτα από όλα η αίσθηση της ασφάλειας όχι μόνο κοινωνικοοικονομικά αλλά και ψυχολογικά. Έχουν διαταραχθεί τα κοινωνικά τελετουργικά, -τα ξόρκια μας- που έδιωχναν τους βαθύτερους φόβους μας για τα μελλούμενα του αύριο. Απειλείται το μέλλον των νέων και κινδυνεύουν οι κόποι μιας ζωής. Αστοί οι πιο πολλοί -μεσαία κοινωνική τάξη-ήμεροι και καλόπιστοι, πιστεύαμε πως μια τίμια εργασία και μια καλώς εννοούμενη ευπρέπεια και ήθος, θα εξασφάλιζαν το αξιοπρεπές αύριο. Γελαστήκαμε. Είμαστε ξαφνικά μπροστά στο κενό ‘του τίποτα’ και μάλιστα χωρίς ψυχικές άμυνες, χωρίς ελπίδα. Το Πάσχα του 2011, το δικό μας το ευλογημένο Ελληνικό Πάσχα, έγινε γκρίζο. Οι παραδοσιακές ευχές των ημερών καταντούν άστοχες, σαν πικρή ειρωνεία για την φετινή Ανάστασης.

Οι πόνοι της Παναγιάς

Το ποίημα του Κώστα Βάρναλη, ‘ Οι πόνοι της Παναγιάς’ ξαφνιάζει συγκινησιακά με την τρυφερότητα και την ‘άλλη’ διάσταση που δίνει στο σύμβολο Παναγιά. Οι πόνοι της, προσλαμβάνονται και νοούνται σαν πόνοι Μάνας, πόνοι γυναίκας Μάνας. Εικονογραφούνται φαντασιακά σαν γέννα, θηλασμός, προστασία, φροντίδα, ανατροφή. Δημιουργία και διδαχή ανθρώπου. Ωστόσο ο ποιητής μοιάζει να μην αρκείται σε αυτούς τους συμβολισμούς μόνο. Η Παναγιά είναι σύμβολο μεγαλύτερης ευρύτητας. Ασφαλώς εμπερικλείει πολλές άλλες έννοιες και μάλιστα διαφορετικές για κάθε άνθρωπο και ιδεολογία. Άλλες οι προβολές του θεϊστή, άλλες του μαρξιστή, που μπορεί να εικονοποιεί μια Παναγιά κόκκινη, Αντιφωνήτρια, και Λαοδηγήτρια….. Ο πολυσυμβολισμός αυτός επιβεβαιώνεται από το μεγάλο αριθμό Θεοτοκωνυμίων, ένα από τα οποία είναι και το Πλατυτέρα. Δηλώνει ότι η Παναγία είναι ευρύτερη, πλατύτερη, μπορεί να εμπερικλείει εμάς του άλλους όλους, το σύμπαν. Είναι Μήτηρ Θεού. Ψυχοδυναμικά είναι η μήτρα της ζωής, του κόσμου. Είναι ο κόσμος.

Το δίχτυ

Αλληγορικό το ποίημα του Ν. Γκάτσου το ‘το δίχτυ’. Συναρπαστική η μελοποίηση από τον Σ. Ξαρχάκο. Πολύ καλές εκτελέσεις -και μάλιστα από γυναικείες φωνές- που ακολούθησαν την πρώτη εκτέλεση από τον Τάκη Μπίνη, μια φωνή ανεπανάληπτη . Προκαλεί άπειρους συνειρμούς για ένα σύγχρονο το δράμα με σύγχρονους ‘ασήμαντους ήρωες ᾿ .

Προφανώς το δίχτυ είναι η φαντασιακή αναπαράσταση της αιχμαλωσία, νοητική μετάφραση της πραγματικότητας της. Τα πρόσωπα των ιδεών μας για αυτήν, είναι ενταγμένα στο ατομικό μας εννοιολογικό πλαίσιο. Ένα πλαίσιο προκαθορισμένο από συλλογικά κοινωνικά αρχέτυπα. Η αιχμαλωσία του ανθρώπου σε δίχτυ, δεν μπορεί παρά να είναι ο συμβολισμός της αυτοαιχμαλωσίας, της ψυχολογικής αιχμαλωσίας. Της υποδούλωσης στα μεγάλα τα πολλά και μυστικά πάθη…… ‘Αυτό το δίχτυ έχει ονόματα βαριά που είναι γραμμένα σ' επτασφράγιστο κιτάπι’……. Αρχετυπικά τα μεγάλα πάθη-σχεδόν πάντα-είναι ‘υπόθεση ανδρική. Ο άνδρας φιλοδοξεί, πολεμά, νικά η νικιέται και πεθαίνει. Ακόμα και μέσα σε δίχτυ πρέπει να έχει την δύναμη του χαρακτήρα για αντίσταση, πάλη και απελευθέρωση. Φαίνεται στην προτροπή: …..‘μονάχος βρες την άκρη της κλωστής’….. Για αυτό στην αναπαράσταση του δράματος του παγιδευμένου μέσα στο δίχτυ, η ανδρική φωνή ταιριάζει περισσότερο, το τραγικό πρόσωπο το φανταζόμαστε άνδρα. Τέτοια είναι η νοητική μας προκατασκευή. Είναι άλλωστε και η εξαίσια μουσική ιδεοληπτική εμμονή στην πάλη για την νίκη, σαν τους γρήγορους χτύπους της καρδίας που μάχεται και ζητά ελευθερία. Αυτή η καρδία είναι ανδρική.
Τα αρχέτυπα για την γυναίκα είναι διαφορετικά, μάχεται και εκείνη αλλά σε άλλες μάχες. Δεν της επιτρέπεται η ανεξαρτησία εκτός και αν είναι ημίθεα, φορέας Δυναστικής εξουσίας, η αμαζόνα. Η γυναίκα εξαρτάται από τον άνδρα, την διαλέγει . Ακόμα και σαν Περσεφόνη πρέπει να παρακαλέσει, να πείσει, να θρηνήσει. Η δύναμη της είναι ο ψυχολογικός χειρισμός και η σαγήνη…………. δυστυχώς τα αρχέτυπα δεν αναγνωρίζουν ισότητα …..

Όποιος απέτυχε

O K. Καβάφης στο ποίημα του ‘Όποιος απέτυχε’ φαίνεται να χρησιμοποιεί το ρήμα ‘αποτυγχάνω’ με τέτοιο λεξιλογικό εύρος που να επιτρέπει την ταυτοσημία με το ρήμα ξεπέφτω (εκπίπτω), Όποιος απέτυχε, όποιος ξεπέσει’. Συνδέει επίσης σαν αναπόφευκτα επακόλουθα, τα νοούμενα από τα ρήματα πτωχεύω και επαιτώ. Το συμπέρασμα συνάγεται από τον στίχο, ‘τι δύσκολο να μάθη της πενίας την νέα γλώσσα και τους νέους τρόπους’.Το ποίημα γράφτηκε στην Αλεξάνδρεια του 1894 και ταξινομείται στα ανέκδοτα ποιήματα του Καβάφη. Το ‘όποιος’ μπορεί να είναι ο κάθε άνθρωπος μεμονωμένα, αλλά μπορεί -και εφόσον το ‘όποιος’ σημασιοδοτηθεί σαν περιληπτική λέξη- να είναι η κάθε ομάδα ανθρώπων συλλογικά. Το κάθε κράτος . Η Ελλάδα του 2011. Φυσικά από το τότε και το εκεί, ως το τώρα και το εδώ, έχουν μεσολαβήσει άπειρες χωροχρονικές κοινωνικές διαφορές. Ακόμα και οι συνθήκες εκφοράς του λόγου σε τόσο διαφορετικούς χώρους και χρόνους δεν μπορεί να συμπίπτουν πραγματολογικά. Άλλο το περικείμενο, άλλο το συγκείμενο άλλη ‘η γλώσσα εν χρήσει.’ Ωστόσο η Νέα γλώσσα,…. ‘της πενίας νέα γλώσσα……… για του ψωμιού την ποταπήν ανάγκη’……… είναι πάντα η ΙΔΙΑ γλώσσα. Είναι η γλώσσα που υπερβαίνει τα φωνήματα και τους γλωσσολογικούς κανόνες . Είναι η γλώσσα του σπαραγμού της ψυχής και της σύγχυσης του μυαλού, πανανθρώπινη και προαιώνια.

Ασκληπιός ( αρχέτυπο θεραπευτή)

Ο Ασκληπιός γιός του Απόλλωνα είναι ένα κεντρικό μυθολογικό αρχέτυπο. Είναι η φαντασιακή εικόνα, η ιδέα που αντιστοιχεί σε αυτό που θα ονομάζαμε θεραπευτή Ταυτόχρονα είναι και η ιδεατή αντίληψη της ίασης. Της ίασης που επιτυγχάνεται με την αξιοποίηση των ιαματικών ιδιοτήτων της φύσης. Για αυτό και τα κατάλοιπα των αρχαίων Ασκληπιείων έχουν εντοπισθεί σε περιοχές όπου η φύση δείχνει να είναι ‘ιαματική’. Να έχει πλούσια βλάστηση, πηγές και ήπιο κλίμα.
Τον Ασκληπιό- σύμφωνα με την μυθολογία- τον απέσπασε από την μήτρα της φλεγόμενης μητέρας του, ο ίδιος ο πατέρας του ο Απόλλωνας . Την έγκυο γυναίκα, που φέρεται να ήταν η Κορωνίς, ο ζηλότυπος θεός αποφάσισε να κάψει ‘ διότι δεν του ήταν πιστή’. Την τελευταία στιγμή όμως διέσωσε τον Ασκληπιό και τον εμπιστεύτηκε στον σοφό κένταυρο Χείρωνα για να τον μεγαλώσει. *Ο Χείρων επίσης είναι αρχέτυπο. Είναι σύμβολο προαιώνιας σοφίας. Η σοφία αποτελεί απαραίτητο στοιχείο στην διαμόρφωση του χαρακτήρα και του ήθους των ηρώων. Ο ηρωισμός συνδέεται με την σοφία σαν έκφραση υπέροχων και σπάνιων αρετών που κάνουν τον ήρωα να διαφέρει και να υπερέχει από τους μέσους κοινούς ανθρώπους. Για αυτό άλλωστε είναι και πρότυπο.

Αχ Παντελή ( Ν.Γκάτσος)

Καταλαβαίνουμε εύκολα στο ‘Αχ Παντελή’ του Ν.Γκάτσου τι συμβολίζει ο Παντελής και τι ο Ξανθός αντάρτης .Επίσης τι προοιωνίζει η ντουφεκιά. Μακάρι στην δική μας μίζερη εποχή να είχαμε ένα τέτοιο οιωνό.............
Για ‘τον καινούργιο Μύθο’ όμως τι να σκεφτούμε; Αινιγματική η αμφισημία των λέξεων ‘η μάνα το παιδί στον τάφο αρνιέται’. Φέρνει στα μάτια της φαντασία τόσες εικόνες συλλογικές, αρχετυπικές. Μάνα, παιδί, τάφος. Αγάπη, ζωή, θάνατος.
Δεν είναι ξεκάθαρο ποιός είναι στον τάφο. Σε πρώτη ανάγνωση εικάζεται πως είναι το παιδί και αυτό γιατί απαιτείται από την μάνα μια ενέργεια (αρνείται) που την ‘θέλει’ ζωντανή. Αρνείται το παιδί της. Πως όμως και κυρίως γιατί; Σαν ζωντανό παιδί που πρέπει να ακολουθήσει την δική του ζωή; Σε μια τέτοια περίπτωση η εικόνα του τάφου είναι περιττή. Αν όμως το αρνείται για να μπορέσει να ανδρωθεί και να μπορέσει να προσφερθεί σε πράξεις ηρωισμού και αυτοθυσίας ‘να ρίξει την πρώτη τουφεκιά’ τότε ναι, ο τάφος συμβολίζει τον έσχατο κίνδυνο τον θάνατο. Την μάνα που γαλουχεί τον ήρωα. Για να ‘ακουστεί κι η ντουφεκιά’ κάποιο παιδί-το δικό της-μπορεί να χάσει την ζωή του.
Σε μια δεύτερη όμως ανάγνωση και αλλάζοντας την σειρά των λέξεων , αλλάζει νοηματικά και η φράση. Θα μπορούσε να είναι η μάνα στον τάφο και από τον τάφο να αρνιέται το παιδί της. Να αποφασίζει, να επηρεάζει ακόμα και νεκρή.
Σε κάθε περίπτωση η Μάνα είναι η αποφασιστική persona. Ζωντανή η νεκρή πρέπει να κάνει την μεγάλη υπέρβαση, να αρνηθεί το παιδί της, αν πρέπει. Να φτάσει την υπέρτατη αυταπάρνηση.
Προφανώς η Μάνα στις πολλές συμβολικές εκδοχές της είναι ο άνθρωπος. Όχι μόνο η μάνα Γυναίκα, η μάνα Πατρίδα, η μάνα Παναγία. Είναι κάθε άνθρωπος- ανεξάρτητα φύλου και βιολογικής σχέσης- που ωστόσο είναι ικανός για δεσμούς αφοσίωσης όπως αυτούς της Μάνας με το παιδί της. Η μάνα πιο συχνά από άλλους ανθρώπους υπερβαίνει εαυτόν ,και φτάνει την αυταπάρνηση.

Η συνέχεια σε ένα άλλο τρόπο ζωής…….

Για την γνωριμία μου με τον καρκίνο, το ξεκίνημα σε ένα άλλο τρόπο ζωής, έγραψα τον περασμένο Σεπτέμβριο. Έχουν περάσει δέκα μήνες από αυτό το ξεκίνημα. Μεσολάβησαν πολλά. Πρώτα από όλα δεκαπέντε χημειοθεραπείες. Άλλαξε η εικόνα μου. Έπεσαν τα μαλλιά μου, βράχνιασε η φωνή μου, μούδιασαν τα άκρα μου. Ευτυχώς το χειρουργείο ήταν πιο φιλικό, δεν άφησε ακρωτηριασμό. Ευτυχώς που πάντα υπάρχει το ευτυχώς, ακόμα και στον καρκίνο. Τα μαλλιά ξαναφυτρώνουν, αστεία και άνισα βέβαια, έτσι που να μοιάζω σαν ένα περίεργο εξωγήινο ον, αλλά είναι τα μαλλιά μου. Ο καρκίνος έχει ελεγχθεί και αυτός, αν και τίποτα δεν μπορεί να αποκλείσει την υποτροπή. Είναι το στάδιο και ο τύπος του τον κάνουν απρόβλεπτο. Έτσι λοιπόν δεν μπορώ να πω ότι νίκησα τον καρκίνο……. Ωστόσο αυτό δεν θα το έλεγα ποτέ και για ένα άλλο πρόσθετο λόγο. Και αυτός ο λόγος είναι ότι πιστεύω πως ένας τέτοιος στόχος είναι ουτοπικός, αποπροσαντολιστικός και κυρίως απάνθρωπος. Η ζωή δεν είναι προνόμιο μόνο των νικητών, γενναίων η τυχερών, είναι επίσης προνόμιο όλων των ανθρώπων δυνατών, αδύναμων αρρώστων και φοβισμένων. Μπορεί να ζει κανείς με τον καρκίνο –και κάθε άλλη αρρώστια-λίγα η πολλά χρόνια, χωρίς να χάνει την υπαρξιακή του ταυτότητα, χωρίς να καταποντίζεται στην απελπισία ‘του τώρα δίχως μετά’, η ‘του τώρα με ένα μαρτυρικό μετά’.