Μηχανισμοί άμυνας του εγώ

Οι  μηχανισμοί άμυνας του εγώ  είναι ασυνείδητες ενδοψυχικές διεργασίες  που κινητοποιούνται από το Εγώ, για να αντιμετώπισουν την  ψυχοσύγκρουση  η οποία  προκύπτει από την αντιπαλότητα των ψυχικών αρχών,της ηδονής (προεγώ, id) και των ηθικών αρχών (υπερεγώ). Η  ψυχοσύγκρουση  είναι ιδιαιτέρα δαπανηρή για την πρωτογενή ψυχική  ενέργεια ( Λιβιδινική) , που δεν είναι ανεξάντλητη. Απειλεί το Εγώ  με ανάπτυξη νευρωτικών συμπτωμάτων, η και  παλινδρόμηση   στην ψύχωση, αν οι μηχανισμοί αυτοί δεν είναι ικανοί να καταλαγιάσουν την σύγκρουση. Το εγώ στην γλώσσα της ψυχολογία είναι το συνειδητό μέρος του  ψυχισμού μας, που υπακούει στη αρχή της πραγματικότητας.  Ο Freud,  στην διατύπωση των θεωριών του για το  ‘ψυχικό όργανο,’ ορίζει το  εγώ ως το  συνειδητό μέρος του Είναι  , που γίνεται  ‘ορατό’ στην συμπεριφορές και στο πράττειν μας. Διαχειρίζεται όλα όσα εμπίπτουν στην επίγνωση μας, ανά πάσα στιγμή και υπακούει στην αρχή της πραγματικότητας. Είναι  το λογικό μέρος του ψυχισμού μας. Αρτιώνεται σταδιακά με  την εμπειρία και την μάθηση, σε συνάρτηση πάντα με την γενετική προικοδότηση. Ωστόσο το ψυχικό όργανο στο σύνολο του δεν είναι στατικό. Το χαρακτηρίζει μια συνεχώς μεταβαλλόμενη δυναμική αλληλοεπίδραση των μερών του, ( id, Εγώ, Υπερεγώ)  και των ψυχικών αρχών μεταξύ των. Όπως είναι φυσικό το Εγώ, πρέπει να εναρμονίζει τα ‘ θέλω’ του  id και τα ‘πρέπει’ του Υπερεγώ,  που κατά κανόνα είναι αλληλοσυγκρουόμενα και  αντιθετικά . Αυτό άλλωστε  προκαλεί την ψυχοσύγκρουση.   

Παρανοειδής Προσωπικότητα

Πολλά στοιχεία ( traits) που συνθέτουν  την  Παρανοειδή Προσωπικότητα,  παρατηρούνται  και σε άλλες  προσωπικοτήτες. Για παράδειγμα η   παρανοειδής ‘διάθεση’ άλλοτε σαν μεμονωμένη ψυχολογική αντίδραση  και άλλοτε σαν πολιτισμικό η  εθνικό ‘γνώρισμα’, δεν είναι αρκετή,  για να χαρακτηρίσει έναν άνθρωπο παρανοειδή. Την  γλωσσοφαγιά το μάτιασμα και τα μάγια τα πιστεύουν πολλοί άνθρωποι.  Ακόμα και   η ετερομομφή -που  είναι η  προβολή του κακού εαυτού μας πάνω στους άλλους,- το ‘δεν φταίω εγώ, φταίει ο άλλος’, δεν παραπέμπει πάντα,  σε παρανοειδή ετοιμότητα. Ανακλά   ανωριμότητα, που όμως δεν συναντάται μόνο στην Παρανοειδής προσωπικότητα .
Πρέπει επίσης να διευκρινιστεί ότι δεν  περιγράφεται  η Παρανοειδής Διαταραχή της Προσωπικότητας, η οποία σαν νοσολογική οντότητα, ταυτοποιείται με τα  κριτήρια  του διαγνωστικού συστήματος DSM-IV. Περιγράφεται  η Παρανοειδής προσωπικότητα, η οποία δεν συνιστά αρρώστια, αλλά ένα σύνολο   συμπεριφορών  , ψυχολογικών στάσεων  και μηχανισμών άμυνας του εγώ. Οι άνθρωποι με παρανοειδή προσωπικότητα διακρίνονται για υπερβολική καχυποψία, επιφύλαξη, αμφιβολία για τα αισθήματα και την αξιοπιστία  των άλλων. Συχνά εκφράζουν έντονα συναισθήματα αμφισβήτησης για την  αφοσίωση των άλλων  και  ζήλια. Η ζηλοτυπία είναι συχνή και σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να κολακεύει τον σεξουαλικό σύντροφο , αλλά και να τον κουράζει, γιατί συχνά   απαιτούνται αποδείξεις πλήρους υποτέλειας. Διαβλέπουν   σκοτεινά κίνητρα στους άλλους και αναζητούν ενδείξεις,  ή αποδείξεις, για την εγκυρότητα των φόβων των. Γίνονται έτσι  μυστικοπαθείς, κρυψίνοες,  εριστικοί και  ισχυρογνώμονες.

Αχερουσία (Ν. Γκάτσος)

Υπέροχο   άκουσμα το ποίημα  του Ν. Γκάτσου ‘ Αχερουσία’, μελοποιημένο από τον Σ. Ξαρχάκο. Ονειρική η μουσική που  γίνεται αντιληπτή από  το ‘εσωτερικό’ αυτί, το  αυτί  εκείνο που μπορεί να προσλαμβάνει  την  μαγεία των  ήχων και την σαγήνη  των λόγων του φαντασιακού μας κόσμου. Τις  αιώνιες αλήθειες της ζωής. Έκπληξη και  η κηρυγματική φωνή του  Σ. Κόκοτα. Λίγο περιπαιχτική , ταιριάζει απόλυτα με την συγκαλυμμένη   ειρωνεία  που διακρίνει τους στίχους.          ( Δίσκος:Ξαρχάκος + Κόκοτας 1970).                                                                           
Ο  Ν. Γκάτσου μας παραπέμπει σε διφορούμενες συμβολοποιήσεις  και συνειρμούς  όταν αναφέρει ,   ‘ το σκυλί τον Κέρβερο’;  Γιατί    συνδέει τον Κέρβερο με οβολό ; Ξέρει καλά ο ποιητής ότι ο οβολός δεν ήταν για τον Κέρβερο. Ήταν  για τον πορθμέα του Άδη, τον  Χάρωντα,  ( Χάρο στα νέα ελληνικά) που μετέφερε με τη βάρκα του  τον νεκρό στην  είσοδος του Άδη, η οποία  βρισκόταν στον  ποταμό Αχέροντα. Ο νεκρός έπρεπε οπωσδήποτε να πληρώσει  οβολό για τα ναύλα. (Στην αρχαία Ελλάδα τοποθετούσαν πάντα τον οβολό κάτω από τη γλώσσα του νεκρού. Πίστευαν ότι όποιος δεν   πλήρωνε,  καταδικαζόταν να περιπλανιέται στις όχθες του Αχέροντα για εκατό χρόνια)!       
  Ο Κέρβερος άγρυπνος και τρομακτικός φρουρός,  απέτρεπε την απόδραση από το βασίλειο του  Άδη. Σε τι λοιπόν θα βοηθούσε ο οβολός στον νεκροφύλακα Κέρβερο; Γύρισμα στην ζωή; Νεκρανάσταση; Αθανασία; Επανάληψη του Σισυφικού κατορθώματος;

Ορισμός της Προσωπικότητας

Ο ορισμός της προσωπικότητας   είναι  το ίδιο δύσκολος  όσο και ο ορισμός της ψυχής . Η  προσωπικότητα είναι ‘το φαίνεσθε’ της ψυχής.  Και  είναι γνωστό ότι για την  ψυχή, υπάρχουν άπειροι ορισμοί  θρησκευτικοί , φιλοσοφικοί, ανθρωπολογικοί , που όμως συμπίπτουν στην  αποδοχή ότι  ως ψυχή ορίζεται η άυλη ουσία του ανθρώπου η οποία αποτελεί την έδρα της προσωπικότητάς του.
Με άλλα  λόγια οι ορισμοί αυτοί στηρίζονται στην   φιλοσοφική θεώρηση του Αριστοτέλη: ‘ η  ψυχή ἐστιν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωήν ἔχοντος’. Ο Αριστοτέλης  ορίζει την Ψυχή ως πρώτη εντελέχεια, πρώτη εκδήλωση της ζωής. Δύναμη ή έξη του οργανισμού να εξελιχθεί, να αναπτύξει και να εκφράσει υψηλότερες εκδηλώσεις πνευματικότητας και ψυχισμού.
Άραγε  ο Freud  περιγράφοντας  την ασυνείδητη   πρωταρχική ψυχική ενέργεια τις ενορμήσεις, έδινε στην ενέργεια αυτή Αριστοτελική έννοια; Πάντως στα στάδια ανάπτυξης της προσωπικότητας  αναφέρεται  στο προεγώ (εκείνο id)  το οποίο είναι ασυνείδητο έμφυτο και  υποκινείται από  την  ασυνείδητη   πρωταρχική ψυχική ενέργεια τις ενορμήσεις.  Η  λιβιδινική ενέργεια (libido) τροφοδοτεί την ενόρμηση της ζωής . Στην πορεία της ζωή όμως οι συνειδητές λειτουργίες του εγώ  επενδύουν συναισθηματικά τις ενορμήσεις, ώστε να αποκτούν ψυχική αναπαράσταση  και μαζί με την   επιρροή του περιβάλλοντος, τροποποιούν τις ενορμήσεις  σε κοινωνικές ανάγκες.   Η διαδικασία αυτή είναι μοναδική για κάθε άνθρωπο. Έτσι όπως μοναδικό είναι  και το δομημένο εγώ του,  η προσωπικότητα του.

Ζωή με τον καρκίνο

Κανείς άνθρωπος δεν θα μπορούσε να είναι όμοιος με ένα άλλο, εκτός και  αν είναι κλώνος. Το ίδιο  ισχύει και  για τον καρκίνο. Η αιτία του διερευνάται ακόμα  και  η θεραπεία του παραμένει πιθανολογική. Αυτή η ανομοιότητα   συνάγεται αξιωματικά,  από τα γραφόμενα του γενετιστή F.S. Collins  στο βιβλίο του, η γλώσσα του Θεού. ‘Το  DNA  μας είναι ένα πρόγραμμα υπολογιστή( πληροφοριακό υλικό) εγκατεστημένο στο πυρήνα του κυττάρου μας. Το  γονίδιο είναι μια  ‘ειδική οδηγία’ που σχηματίζεται από  χιλιάδες bits του ειδικού κώδικα   του γενετικού πληροφοριακού υλικού. Το σύνολο του  κληρονομικού υλικού  μας   (το σχέδιο του ανθρώπινου γονδιώματος,  το  DNA)  μοιάζει να υπολογίζεται  σε μια  αλληλουχία  που φτάνει το μήκος τριών δισεκατομμυρίων βάσεων’.

Έτσι λοιπόν η ζωή με τον καρκίνο, δεν μπορεί  να είναι ίδια για όλους του καρκινοπαθείς. Είναι μια ανεπανάληπτη  ατομική εμπειρία. Ένας  μοναδικός άνθρωπος σε χαρακτήρα, σωματική κατάσταση ηλικία, φύλο και κοινωνική θέση με ένα καρκίνο μοναδικό σε εντόπιση, κακοήθεια  και στάδιο. Μια μοναδική αλληλοεπίδραση και αποτέλεσμα, που απαιτεί μια μοναδική προσέγγιση. Στην γλώσσα της ιατρικής αυτό λέγεται εξατομικευμένη θεραπεία. Είναι λοιπόν σε αρκετές περιπτώσεις άστοχα ,  -αν και καλοπροαίρετα -τα διάφορα υπερενθουσιώδη δόγματα , ‘πολέμησε, νίκησε , ζήσε’  που πολύ συχνά  αντί να βοηθούν, καταρρακώνουν.  Όταν από τον αδύναμο ζητείται περισσότερη δύναμη, τότε υπονοείται   ότι δεν προσπαθεί αρκετά, ενώ θα μπορούσε να το κάνει. Ότι επομένως είναι απρόθυμος  η ότι κατηγορείται για κάτι. Όπως ο καταθλιπτικός μπροστά σε μια κωμωδία νοιώθει πιο καταθλιπτικός, ακριβώς γιατί δεν μπορεί να γελάσει όπως οι άλλοι. Ας μη ζητείται λοιπόν από τον καρκινοπαθή,  να συμπεριφέρεται σαν να μην του συμβαίνει κάτι κακό . Του συμβαίνει. Και δεν πρέπει να ωθείται σε παθολογικές άμυνες του εγώ όπως η άρνηση. Είναι πολλά τα αρνητικά σε  προχωρημένο στάδιο  καρκίνου. Εύκολα  τα  φαντάζεται κανείς. Χειρουργείο, χειμηοθεραπείες, παρενέργειες, αλωπεκία και κυρίως, απειλή ζωής. Το χρονόμετρο ζωής μετρά διαφορετικά. Ζωντανός, αλλά όχι  ακριβώς. ‘Επάρατη νόσος’ υπάρχει ακόμα το κοινωνικό στίγμα. Η πιο δίκαια ο φόβος. Ο  νεκρός  του αύριο τρομάζει. Ο μελλοθάνατος άλλοτε ηρωοποιείτε και άλλοτε δαιμονοποιείται. 

Εξαρτημένη(Εξαρτητική)Προσωπικότητα. (Dependent personality)

Η εξαρτημένη προσωπικότητα, καθημερινή και συνηθισμένη, μοιάζει –δεν είναι όμως ίδια- με την Εξαρτητική διαταραχή  προσωπικότητας. Η διαταραχή   ταξινομείται στην  Ομάδα Γ, των διαταραχών της προσωπικότητας. ( διαγνωστικό σύστημα DSM-IV). Ενώ η   προσωπικότητα  που δεν είναι αρρώστια, είναι πολύ κοινή και  ξεχωρίζει  με τα ‘κάποια’ ιδιαίτερα δικά της χαρακτηριστικά, άλλοτε αθώα, άλλοτε ενοχλητικά και άλλοτε δυναμικά  αυτοκαταστροφικά.
Η εξαρτημένη προσωπικότητα σύμφωνα με τον Freud σχετίζεται με καθήλωση στο στοματικό στάδιο. Στην ηλικία δηλαδή των πρώτων 18 μηνών της ζωής,  που υπάρχει και η μεγαλύτερη εξάρτηση από τους γονείς. Για αυτό και είναι φυσικό , οι  ψυχολογικές ανάγκες  εξάρτησης στην ενήλική ζωή να είναι και  περισσότερες και εντονότερες. Σε αυτό το στάδιο ζωής προέχουν οι  ενορμήσεις αφού το βρέφος σύμφωνα με την τοπογραφική και δομική θεωρία του Freud είναι ασυνείδητο, προεγώ (id). Οι  συγκρουσιακές καταστάσεις, που ασφαλώς δεν είναι ίδιες  για κάθε άτομο,( εξαρτώνται από την βιολογική προικοδότηση, τον γονέα και άλλους παράγοντες), με  τον μηχανισμό της απώθησης  σπρώχνονται και κρύβονται στο ασυνείδητο.  Εκεί    μεταμφιέζονται και επιστρέφουν στο συνειδητό σαν  σύμπτωμα σαν ψυχιατρική διαταραχή.  Συνήθως όμως   επενδύονται συναισθηματικά και  επιστρέφουν αργότερα  στο συνειδητό σαν κοινωνικές ανάγκες, η χαρακτηριστικά προσωπικότητας, που καθορίζουν συγκεκριμένες συμπεριφορές.

Το ψυχικό όργανο ( μια απλουστευμένη προσέγγιση)

Το ψυχικό όργανο δεν έχει ανατομική υπόσταση, αποτελεί  επινόηση του Freud, στην προσπάθεια του να περιγράψει τις λειτουργίες του ψυχισμού μας. Το οραματίστηκε σαν   όργανο, με    δομή και χώρο, από  το οποίο  απορρέουν  οι  ψυχικές λειτουργίες. Διατύπωσε πέντε   θεωρίες/μοντέλα  προκειμένου να το περιγραξει. 1) Τοπογραφική  2)   Δομική 3) Δυναμική 4) Οικονομική 5) Γενετική ή αναπτυξιακή.

Στο Τοπογραφικό μοντέλο,  εμπερικλείονται το συνειδητό, το προσυνειδητό και το ασυνείδητο (υποσυνείδητο). Είναι   διαφορετικοί χώροι, με διαφορετικό υλικό ο κάθε ένας, αλλά   δεν αντιστοιχούν σε ανόλογες  ανατομικές περιοχές του εγκέφαλου. Είναι σχηματικές έννοιες ψυχικής λειτουργίας, με αμφίδρομή επικοινωνία   με ενδιάμεσο το   προσυνειδητό. ( συνειδητό ↔ προσυνειδητό  ↔  ασυνείδητο (υποσυνείδητο)
Το συνειδητό, είναι το σύνολο των ψυχικών   λειτουργιών στην καθημερινή έκφραση της ζωής μας. Είναι  η εγρήγορση, η αντίληψη και η ενημερότητα για την  πραγματικότητα. Την εξωτερική πραγματικότητα όπως την προσλαμβάνουμε με τα πέντε αισθητήρια όργανα μας, τις αισθήσεις μας. Την εσωτερική πραγματικότητα όπως την επεξεργαζόμαστε  στους εγκεφαλικούς νευρώνες μας και βιώνεται  σαν σκέψη, φαντασία, επιθυμία και όποια άλλη ανθρώπινη έκφραση.
Το προσυνειδητό, είναι το  ψυχικό υλικό για το οποίο δεν έχουμε  άμεση επίγνωση,  αλλά που μπορούμε να το φέρουμε  στο επίπεδο της συνείδησης, εάν διαλέξουμε  να εστιάσουμε την προσοχή μας σε αυτό.  Είναι ‘αποθηκευμένο΄ εκεί με την ίδια ‘λογική’  που πολλά αντικείμενα του νοικοκυριού μας, φιλοξενούνται στην αποθήκη .
Το ασυνείδητο, είναι το αποκηρυγμένο   ψυχικό υλικό που έχει αποβληθεί από το συνειδητό και  καταχωνιασθεί  στο ασυνείδητο. Αυτό έχει γίνει με τον μηχανισμό της  απώθησης. Δεν μπορούμε να το επαναφέρουμε πίσω με συνειδητό  εστιασμό της προσοχής. Ωστόσο  το υλικό αυτό, έχει δικά του μυστικά μονοπάτια επιστροφής. Το κατορθώνει μέσα από  τα όνειρα, τις παραδρομές της γλώσσας, τους ελεύθερους  συνειρμούς  και φυσικά τα συμπτώματα. Τα σύμπτωμα, -σύμφωνα με την ψυχοδυναμική θεωρία- είναι η μεταμφιεσμένη μορφή του απωθημένου  συγκρουσιακού  υλικού. Συμπτώματα όπως το άγχος, η καταναγκαστική συμπεριφορά, η φοβία και άπειρα άλλα, είναι η ψυχοσύγκρουση μεταμφιεσμένη. Γιατί  μόνο έτσι - μεταμφιεσμένη σε σύμπτωμα-, ξεγελά  το εγώ και αναδύεται στο συνειδητό.