Πολέμα

Πάντα  οι εκλογές  ήταν δύσκολες , αλλά αυτές οι κοντινές της Κυριακής, ματώνουν. Βρεθήκαμε ξαφνικά- και ας μην είναι ξαφνικά- πιο πέρα από τον θυμό πιο πέρα από την οδύνη. Στην αλλοτρίωση, στην άλωση κάθε αρχής, κάθε δικαιώματος, κάθε ανθρώπινης αξίας.

Είμαστε Έλληνες. Λίγο ιδιόρρυθμη ράτσα, ατίθασοι, καβγατζήδες, νάρκισσοι αλλά  και  χαρισματικοί.. Φιλότιμοι, εφευρετικοί, γενναίοι. Περήφανοι για την ράτσα μας για την  Πατρίδα μας.   Πιστοί  στο ΧΡΕΟΣ μας. Έτσι λακωνικά όπως το διατύπωσε  Ν.Καζαντζάκης: Το πρώτο σου χρέος, εχτελώντας τη θητεία σου στη ράτσα, είναι να νιώσεις μέσα σου όλους τους πρόγονους. Το δεύτερο, να φωτίσεις την ορμή τους και να συνεχίσεις το έργο τους. Το τρίτο σου χρέος, να παραδώσεις στο γιο τη μεγάλη εντολή να σε ξεπεράσει.( Ασκητική. Β΄Ράτσα.).Η  γενιά – το παρόν-  ήταν  συνεκτικός κρίκος, με το παρελθόν και το μέλλον. Υπήρχε συνέχεια,  υπήρχε ιστορική μνήμη, προοπτική, Εθνικά όνειρα. Ήταν πολλοί οι τρόποι που ο Έλληνας ‘εχτελούσε’  την ‘θητεία’ του στη ράτσα, ακόμα και από την ξενιτιά.

Η ανθρώπινή πλευρά του Χριστού

Μεγάλη εβδομάδα ακόμα και ο καιρός πάγωσε και σκοτείνιασε. Έτσι  ταιριάζει στην μαυρισμένη από την αγωνία καρδιά μας. Στο ΠΑΘΟΣ , το  πανάρχαιο, το τωρινό, το Θείο αλλά και το ανθρώπινο. Κυρίως το ανθρώπινο. Τι να πούμε; Κουρελιασμένη ψυχή μου; Καταταπεινωμένη περιφάνεια μου; Μαρτυρική Πατρίδα μου; Η ΧΡΙΣΤΕ  μου, πως σε σταυρώνουμε ξανά και ξανά, αναίσχυντα, άκαρδα χωρίς την παραμικρή μεταμέλεια, χωρίς την παραμικρή χαλιναγώγηση της άκρατης ηδονολατρείας  και αυτολατρείας μας; Είναι και οι άλλοι  ναι. Σαφώς και  φταίνε περισσότερο, η πολύ περισσότερο. Ασφαλώς. Επίσημοι απατεώνες, κομπιναδόροι,   κομματάρχες και  βολεμένοι συνδικαλιστές. Εμείς; Φιλήσυχοι και νομοταγείς πολίτες είμαστε πάντα. Αλλά να που δεν ήταν  αρκετό αυτό. Δεν τολμήσαμε ποτέ να τα βάλουμε  μαζί των. Λέγαμε  πως αυτό όταν ανωτερότητα όμως όχι  δειλία ήταν. Πολιτική τύπου   Πόντιου Πιλάτου.
Επαναλαμβάνω ότι δεν αναφέρομαι στο Θείο πάθος. Μιλώ ΜΟΝΟ για το ανθρώπινο πάθος, γιατί αυτό, από μόνο του αυτό, είναι αρκετό να μας πει τα πάντα για την αληθινή ανθρωπιά.- Ανύπαρκτη σε  μας δυστυχώς.-  Να μας φέρει κοντά στην  ανθρωπινή πλευρά του Χριστού. Την πλευρά του αυτή που θα μπορούσε- μπορεί- να είναι και δική μας πλευρά. Πονά, αγωνιά, φοβάται, δακρύζει.  

Διπλός καρκίνος ( προσωπικό)

Η ταυτόχρονη  παρουσία δύο διαφορετικών καρκίνων στον ίδιο άνθρωπο, ευτυχώς δεν είναι συχνή, αλλά συμβαίνει. Είναι και αυτό μια παράξενη  σπάνια σύμπτωση ατυχίας που μπορεί να διαλέξει  έναν  άνθρωπο και όχι ένα άλλο.
Ο καρκίνος βέβαια  είναι συνήθως  ένα από τα πολλά μυστήρια της γενετικής μας δομής , του γονιδιώματος μας. Οι δύο, η και περισσότεροι  είναι  σχετικά ανεξιχνίαστη βιολογική πρόκληση για τους επιστήμονες του κλάδου . Για τα δικά μας -τα απλοϊκά ως προς την γενετική- μυαλά είναι μια   Καρμική βιολογική προεξόφληση, συνήθως μια πορεία σε δοκιμασίες.
Πάσχω από διπλό καρκίνο. Του μαστού και της ωοθήκης. Ο πρώτος διαγνώσθηκε πριν από 23 μήνες, ο δεύτερος πριν από ένα μήνα. Βέβαια στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε ποιος είναι ο πρώτος και ποιος ο δεύτερος. Μάλλον είναι συνομήλικοι, ίδιο στάδιο προχωρημένο. Είναι γνωστό ότι ο καρκίνος της ωοθήκης ‘ ξεγελά’ είναι ο σιωπηλός δολοφόνος. Ο καρκίνος του μαστού δείχνει το πρόσωπο του πιο εύκολα.
Είναι η αλήθεια πως σαν άνθρωπος παρουσιάζω ‘εκπλήξεις’. Όλες οι αρρώστιες που πέρασα στην ζωή μου παρουσίαζαν ατυπίες.  Είλκυα πάντα απρόβλεπτες καταστάσεις. Για παράδειγμα έχω καταπλακωθεί τρεις φορές από δένδρο. Και τις τρεις φορές απεγκλωβίσθηκα από την Πυροσβεστική υπηρεσία χωρίς αμυχή, μέσα από το καταστραμμένο κάθε φορά αυτοκίνητο.  
Έτσι λοιπόν όταν ξεκίνησα  επειγόντως για το Νοσοκομείο με συμπτώματα ειλεού, μισοήξερα πως κάτι πολύ άσχημο μου συνέβαινε. Η αλήθεια είναι πως δεν είχα σκεφτεί τον άλλο καρκίνο, πίστευα ότι είχα μεταστάσεις από τον γνωστό του μαστού.

Κοντά στον Θάνατο

Εκεί που όλα μοιάζουν να πηγαίνουν καλά, ξαφνικά κάτι γίνεται, κάτι αλλάζει και   ανατρέπεται κάθε  προηγούμενη ισορροπία. Ισορροπία ενός ‘πριν’ που δύσκολα είχε σταθεροποιηθεί και που στο ΄τωρινό τώρα΄,   μπαίνει το επώδυνο τίποτα. Η  ψυχική  παγωνιά. Η χειρότερη μορφή πόνου. Και όμως παρ’ όλα αυτά  πρέπει να γεννηθεί το καινούργιο. Πάντα πρέπει να  γεννιέται το καινούργιο. Ακόμα και από τον Θάνατο. Γιατί το καλλίτερο η το χειρότερο, δεν είναι πάντα  εξάρτηση του   πόνου η της χαράς του ξοδεμένου χθες. Είναι το αναπόφευκτο καινούργιο, - ακόμα και με προσδοκώμενο τον θάνατο, στο όσο υπάρχει  ζωή με η χωρίς ελπίδα.
Ανθρώπινες ιστορίες, μικρότερα η μεγαλύτερα ανθρωπινά δράματα. Επώνυμοι η ανώνυμοι άνθρωποι.
Γονείς που χάνουν τα παιδιά τους, παιδιά που χάνουν τους γονείς τους, άνθρωποι που χάνουν για πάντα την υγεία, των που καταδικάζονται σε βασανιστική αναπηρία.
Το άλλο πρόσωπο της ζωής, το τραγικό, που υποκριτικά παραβλέπουμε. Έχουμε μάθει να ζούμε στην άρνηση του άλλου προσώπου, του δυσάρεστου πρόσωπο της ζωής. Αγαπούμε τα παραμύθια και  αντιπαθούμε τις απομυθοποιήσεις κάθε μορφής. Γινόμαστε εγωκεντρικοί και σε μεγάλο βαθμό παραμένουμε ανώριμοι, κάλπικοι, και ανέτιμοι για τις δύσκολες καταστάσεις της ζωής.
Ομολογώ ότι τα όσα γράφω είναι αυτοαποκαλυπτικά και σε μεγάλο βαθμό χρωματισμένα από τις εμπειρίες   που πρόσφατα έζησα στο  νοσοκομείο, για τριάντα τρεις ημέρες. Φυσικά σαν ασθενής.

Παιδομορφισμός.

Είναι μια εποχή που η σιωπή μιλά πιο εύγλωττα από τον λόγο.  Είναι φανερό πως έχουμε χαθεί μέσα στον προσωπικό δαίδαλο των ατομικών μας  αντιλήψεων, πως αναπαράγουμε την επικοινωνιακή σύγχυση της Βαβέλ. Δεν προσπαθούμε να καταλάβουμε την γλώσσα του άλλου. Επιδιώκουμε  να αναγκάσουμε τον άλλον στο να καταλάβει την δική μας γλώσσα και κυρίως  να συμφωνήσει και να υπηρετήσει τα δικά μας θέλω. Μισούμε τον άλλο, τον κάνουμε εχθρό μας , γιατί και εκείνος απαιτεί το ίδιο ακριβώς από εμάς. Έτσι κάθε ΄διάλογος’ δεν είναι μια προσπάθεια  για μια συνάντηση κάπου στην μέση, αλλά  αντιδικία και μάχη για πλήρη παράδοση και υποταγή του διαφωνούντα. Για πλήρη κυριαρχία δική μας, για πλήρη υποτέλεια του άλλου. Και  φυσικά, αυτή η αρχή λειτουργεί πάντα και αντίστροφα.
Είμαστε αδέλφια  ΝΑΙ. Αλλά η τρίτη παραβολή της Βίβλου που αναφέρεται στα  αδέλφια τον  Καίν και τον Άβελ, μας προειδοποιεί για την ακραία κατάσταση που μπορεί να φτάσουν τα αδέλφια.  Για το παράλογο πάθος, για την αδελφοκτονία. Στην Καινή Διαθήκη, στην επιστολή του Ιακώβ( Ιάκωβος 3:16) αναφέρεται ‘ όπου υπάρχει εγωιστική φιλοδοξία θα υπάρχει αναταραχή και κάθε ευτελής πρακτική’. Και με αυτή την έννοια  δεν χρειάζεται να φτάσει μια κατάσταση στον φόνο, για να γίνουν αντιληπτές οι καταστροφικές συνέπειες της ανθρώπινης αντιπαράθεσης. Συνήθως ‘ περιορίζεται στην εξουδετέρωση η τον ηθικό αφανισμό του άλλου.   Ωστόσο ζήσαμε εμφύλιο πόλεμο και ίσως τον ξαναζούμε τώρα, μεταμφιεσμένο σε πολυγλωσσία, πολυγνωμία και πλήρη ασυμφωνία, προφανώς κακόβουλη.   

Η Λένα της καρδιάς μου

Η Λένα έφυγε ξαφνικά. Έγειρε το κεφάλι της και σαν με μια   εκπνοή, άφησε την ψυχή της να πετάξει  στο εκεί. Απροειδοποίητα -σχεδόν με ένα  χαμόγελο, σχεδόν με ένα συγνώμη - άδειασε το γαλάζιο φως των ματιών της,  στον σκοτεινό και μουγγό κόσμο που άφηνε πίσω της. Αυτή ήταν η Λένα σεμνή, αθόρυβη, γενναία. Πάντα  οι άλλοι, πρώτα οι άλλοι, εκείνη μετά, τα μπορούσε όλα. Αυτή είναι  η Λένα της καρδιάς  μου. Μείναμε  τόσο  μόνοι χωρίς εκείνη.
Έχω περάσει πολλά πένθη, τα πένθη που αναλογούν σε κάθε άνθρωπο που ζει αρκετά. Βρίσκομαι σε πένθος. Το πένθος που βιώνει η ασθενής με ένα   επιθετικό καρκίνο, που κατοικεί στο σώμα της για  είκοσι μήνες.  Αλλά και με μια άλλη ιδιότητα-της  ψυχίατρου,-  το πένθος μου είναι γνώριμο  σαν  αντικείμενο μελέτης και κλινικής διαχείρισης. Πολλά, έχουν λεχθεί, πολλά έχουν γραφτεί και μελετηθεί για αυτό. Η ζωή μας είναι φορτωμένη  με πολλαπλούς αποχωρισμούς, πολλαπλές απώλειες και  πένθη. Γνωρίζουμε τα διάφορα στάδια στην  πορεία του, την   ταξινόμηση του από πλευράς βαρύτητας, -με χειρότερο φυσικά τον θάνατο και κάθε απειλή ζωής-,  τις επιπλοκές και ιδιαιτερότητες του. Όμως  όταν φτάνουμε στο συγκεκριμένο άτομο  που πενθεί, τον μοναδικό ΑΛΛΟΝ που έφυγε, τότε δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα.Γιατί τότε  το πένθος είναι η ψυχική λειτουργία η απόλυτα προσωπική, η  απόλυτα μοναδική ακόμα και για τον ίδιο άνθρωπο.

Εμείς και οι άλλο.

Από την στιγμή που λέμε, εμείς και οι άλλοι, έχουμε πέσει ήδη   μες στην παγίδα της αντιθετικότητας. Μιας παγίδας  που στήνεται από τον  διαχωρισμό στο  εμείς κατά κανόνα  οι καλοί και στο οι άλλο κατά κανόνα, οι κακοί. Προφανώς δεν αποκλείεται τα πράγματα νε είναι έτσι η και αντίστροφα. Η ουσία του προβλήματος δεν βρίσκεται στο καλός και στο κακός, αφού σε κάθε σύνολο  βρίσκονται και τα δύο. Μόνο και όταν δεν υπάρχει έννοια και βίωμα συνόλου, μόνο τότε επικρατεί ο     διαχωρισμός, ο διχασμός που μας κατατάσσει  σε αντίπαλα  στρατόπεδα. Γιγαντώνεται ο  μανιχαϊσμό,  - δεν έχει σημασία αν είναι ηθικός θρησκευτικός η πολιτικός- γιατί πάντα σε αλληλοσπαραγμό οδηγεί. Ακόμα και σε ατομικό επίπεδο σαν ψυχολογικός μηχανισμούς άμυνας του Εγώ, ο διαχωρισμός,( ο μηχανισμός   με τα τόσα πολλά  ονόματα  διχοτόμηση, διχασμός, σχάση, διάσπαση, spitting) είναι αρνητικός, αφού δεν  ευοδώνει την αφομοίωση των αντιθέσεων του ψυχισμού μας (  καλό /κακό)  σε ένα ευρύτερο φάσμα το οποίο  να εμπερικλείει και τις διαφορές. Το άτομο  είναι ανώριμο, έχει σαθρή ενότητα του Εγώ,  δεν έχει επιτύχει την σύνθεση του σε ένα ενιαίο  δυνατό σύνολο. Πως θα μπορούσε λοιπόν να είναι υγιής και παραγωγική μια ανθρώπινη κοινωνία, όταν ισχύει και για αυτήν ο διαχωρισμός αποκλείει την συνεργασία και τον συναγωνισμό, που επιβάλει τον ανταγωνισμό και την αμφίπλευρη ακύρωση;

Αυτοτιμωρία

Η αυτοτιμωρία- το λέει η λέξη – είναι η κάκωση που επιβάλουμε στον εαυτό μας για μια πράξη που εμείς οι ίδιοι την θεωρούμε αξιόμεμπτη και κρίνουμε πως πρέπει να τιμωρηθούμε για αυτήν. Η τιμωρία μπορεί να είναι ενοχή, τύψεις συνείδησης, η αυτοεκδικητικές συμπεριφορές, από ήπιες  μικρογκάφες και μικροατυχήματα,   ως ακραίες όπως είναι η αυτοχειρία. Η αυτοχειρία βέβαια  είνα εκδήλωση σοβαρής ψυχικής αρρώστιας. Το πόσο    πολύ η λίγο αυτοτιμωριτικοί  είμαστε είναι συνάρτηση της  ισορροπίας των ψυχικών μας αρχών μεταξύ των, της αρμονικής συνεργασίας των μερών του ψυχισμού μας. Ένα υπερτροφικό, απαιτητικό και δύσκαμπτο Υπερεγώ με την αρχή του ιδεώδες και των ιδανικών σε Θεϊκό ύψος, που λειτουργεί με   αυστηρός και  απάνθρωπο  ‘ ποινικό κώδικα  βρίσκεται σχεδόν πάντα σε αντιδικία με το id. Ειδικά μάλιστα όταν το  id τυχαίνει  να είναι περισσότερο   απειθάρχητο και  λάγνο  με αχαλίνωτη την αρχή της ηδονής. Αν το Εγώ είναι    αδύναμο και  αναποφάσιστο τότε και η αρχή της πραγματικότητας αποδεικνύεται  αναποτελεσματική.   Η τελική  συμπεριφορά η αυτοτιμωρία,  στην διάσταση του λιγότερο η περισσότερο αυτοτιμωριτική, συνδιαμορφώνεται από το  πώς εκδικάζονται     ‘τα παραπτώματα’ στο προσωπικό συνειδησιακό δικαστήριο, τον ψυχισμό  του κάθε ανθρώπου. Φυσικά κάθε άνθρωπος  είναι ξέχωρος και μοναδικός στον ψυχισμό του και επομένως ανεπανάληπτος,  στην διαχείριση της τιμωρίας σαν ηθική έννοια. Ωστόσο σαν γενικός κανόνας μπορεί να γίνει αποδεκτό, ότι  όταν  η σύγκρουση ανάμεσα στην αρχή του ιδανικών και της ηδονής είναι αβυσσαλέα, τότε η αρχή της πραγματικότητας δεν επαρκεί για να  λειτουργήσει ρυθμιστικά. Παύει να μπορεί να επιβάλει την  λογική, παύει να μπορεί να εξασφαλίζει την  ευθυκρισία και συνεπώς την δικαιοσύνη. Η επιβολή τιμωρίας άλλοτε είναι  καταστροφική, η εντελώς το αντίθετο πλήρης ατιμωρισία.  Καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν είναι η επιθυμητή. Στο πρώτο άκρο βρίσκονται οι άνθρωποι με την ενοχική αυτομομφική και καταθλιπτική επιρρέπεια και στο άλλο οι άνθρωποι με την ετερομομφική ψυχοπαθητική τάση, αυτοί που ‘δεν φταίνε ποτέ και σε τίποτα’. Ασφαλώς δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από τον ‘αναμάρτητο άνθρωπο’, τον άνθρωπο χωρίς ενοχές. Ο  άνθρωπος  αυτός είναι ασυνείδητος.

Σημειωτική μια απλουστευμένη προσέγγιση

Η σημειωτική /σημειολογία (semeotics) μελετά τα σημεία, τα σήματα τα σύμβολα. Σαν σημείο νοείται οτιδήποτε μπορεί να αντιπροσωπεύει και να αποδίδει, ένα κοινά αναγνωρίσιμο συγκεκριμένο νόημα. Οι λέξεις αποτελούν σημεία. Γλωσσικά λεκτικά σημεία. Οι χειρονομίες και οι εκφράσεις προσώπου είναι μη λεκτικά σημεία. Το ίδιο ισχύει για απεικονίσεις όπως είναι οι πινακίδες, για ήχους ειδοποίησης και φυσικά πάνω από όλα, για τις σκέψεις και τις ιδέες μας. Οι άνθρωποι είχαμε πάντα την ανάγκη αναπαράστασης του ψυχισμού μας με εικόνες. Για αυτό δημιουργήσαμε τα σημεία ( σήματα σύμβολα) και με αυτά συνθέσαμε την γλώσσα και την γραφή . Και ίσως πρώτα από όλα την τέχνη, στην αρχέτυπη μορφή της. Το πως αποδίδουμε, κωδικοποιούμε/ αποκωδικοποιούμε και ανταλλάσσουμε σημασίες και νοήματα, ανακλά το επικοινωνιακό πολιτισμικό επίπεδο της κοινωνικής μας ομάδας. Πρακτικά λοιπόν η σημειωτική μελετά τους πολύπλοκους κώδικες της ανθρώπινης επικοινωνίας η ομαλή διεξαγωγή της οποίας, είναι προαπαιτούμενο της αρμονικής ανθρώπινης σχέσης .
Στην καθημερινή ζωή τα σημεία, τα σύμβολα και τα σήματα συχνά χρησιμοποιούνται με αλληλεπικαλυπτόμενη έννοια και αυτό γιατί μπορεί να προσφέρονται σε διπλή η πολλαπλή 'ανάγνωση’ αναγνώριση. Για παράδειγμα το σήμα των Ολυμπιακών αγώνων –η διάταξη των πέντε κύκλων- μπορεί να παραπέμπει στους Ολυμπιακούς αγώνες σαν συμμετοχή των πέντε Ηπείρων , σε εγκαταστάσεις των τοπογραφικά, αλλά και στην ιδεολογία του ‘ευ αγωνίζεσθαι’ . Το αστυνομικό σήμα μπορεί να παραπέμπει σε ένα αστυνομικό, αλλά -και ανάλογα με την ιδεολογία μας-, να συμβολίζει προστασία, η κρατισμό και βία.

Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά

Το  ποίημα του Ν.Γκάτσου: Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά ,  υπέροχα μελοποιημένο από τον Μ.Χατζηδάκη, σε συναρπαστική εκτέλεση από τον    Γ.Νταλάρα, μας ταξιδεύει στην γοητεία του παραμυθιού, στο απρόσιτο το πιο φωτεινό αστέρι του χειμωνιάτικου ουρανού τον Σείριο. Στους μακρινούς ορίζοντες της  ξεχασμένη από χρόνια παιδικότητας μας . Της φαντασίας μας,
Ο Γκάτσος   είναι υπερρεαλιστής ποιητής και είναι αναμενόμενο να υιοθετεί στην ποίηση του,  την αυτόματη γραφή που  επιτρέπει την απελευθέρωση της  φαντασίας. Μπορεί  να εκφράζεται με την ‘γλώσσα’ των ονείρων και με τους  ελεύθερους συνειρμούς, άμεσα από το ασυνείδητο του χωρίς τις εκλογικευτικές λογοκρισίες της συνείδησης. Μπορεί να επιλέγει  σύμβολα/λέξεις, χωρίς απαραίτητη την  ορατή λογική σύνδεση μεταξύ των. Ο Γκάτσος έχει την ασφάλεια του μυαλού και της ψυχής, ώστε απαλλαγμένος από τον έλεγχο κάθε ‘ στενόμυαλης λογικής’, να μπορεί να καταδύεται στα βάθη του ασυνείδητου του και να  φέρνει στην επιφάνεια το φως από το σκοτάδι, του δικού του υπαρξιακού βυθού. Να μας προσφέρει  όχι το ‘αίμα και το σώμα του’, –δεν θα μπορούσε, είναι βλασφημία ακόμα και σαν υπαινιγμός-, τους συνειρμούς του σαν  μετάληψη φαντασίας, για την απελευθέρωση του δικού μας ψυχισμού που παραμένει ανεξιχνίαστος,  τρομαγμένος,  αποκηρυγμένος και ακυρωμένος.

Το καράβι που ταξιδεύει το λένε…….

Δραματικά επίκαιρο το ποίημα του Γ. Σεφέρη ‘ Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει ’ Το ποίημα αυτό όπως είναι γνωστό τελειώνει με τον συμβολικό στίχο: ‘Το καράβι που ταξιδεύει το λένε ΑΓΩΝlΑ 937’. Ο ποιητής παρέλειψε σκόπιμα τον αριθμό  1 από την χρονολογία  της εποχής το 1937. Της εποχής της  δικτατορίας του Μεταξά. Η λογοκρισία 'επέβαλλε' στον  ποιητή την σκοπιμότητα του να  εφεύρει και  να  κρύψει ένα   μυστικό κώδικα, μέσα στους συμβολισμούς του  ποιητικού του λόγου. Ένα κώδικα που μόνο όσοι αγωνιούσαν για  την Πατρίδα, μπορούσαν να  αποκρυπτογραφήσουν.                                                                                                                             ‘ .. η Ελλάδα ταξιδεύει δεν ξέρουμε τίποτε…
δεν ξέρουμε πως είμαστε ξέμπαρκοι όλοι εμείς
Παράξενος κόσμος που λέει πως βρίσκεται στην Αττική και δε βρίσκεται πουθενά'
Σήμερα βέβαια το όνομα της ΑΓΩΝΙΑΣ δεν είναι το ίδιο όπως εκείνο της δικτατορίας του 1937. Έχει αλλάξει. Το καινούργιο όνομα είναι  ΔΑΝΕΙΟ,  ΧΡΕΟΣ. Οικονομικό χρέος.

Διχαστικές ( αποσυνδετικές) διαταραχές & εμπειρίες

Ο  εαυτός μας, ( το εγώ η οντότητα,  προσωπικότητα μας)    βιώνεται και συνειδητοποιείται   σαν μια ψυχοβιολογική ενότητα, μοναδική για κάθε άνθρωπο. Και αυτό πρέπει να ισχύει   ανεξάρτητα από τους κοινωνικούς ρόλους, που  ο κάθε ένας μας αναλαμβάνει στην ζωή του. Οτιδήποτε διαταράσσει  την  συνείδηση του ενιαίου,   μπορεί να παραπέμπει σε Διχαστική αποσυνδετική   διαταραχή, από την πιο αθώα έκφραση της, την  αφηρημάδα’ ως την πιο σοβαρή την  πολλαπλή προσωπικότητα. Συνήθως μια καλά οργανωμένη προσωπικότητα,  ένα δυνατό Εγώ, καταφέρνει να διαφυλάξει  την ενότητα αυτή, επιστρατεύοντας τους  αμυντικούς μηχανισμούς  του. Φυσικά οι αποτελεσματικότερες άμυνες, είναι οι  ώριμες άμυνες και για αυτό οι  προτιμότερες. Ακολουθούν σε σειρά αποτελεσματικότητας οι νευρωτικές, οι ανώριμες, με τελευταίες τις ναρκισσιστικές. Έτσι λοιπόν ο μηχανισμός της Διάσχισης (αποσύνδεσης, Dissociatin) που είναι νευρωτικός,  είναι προτιμότερος του μηχανισμού του Διαχωρισμού, (διχοτόμηση, διαχασμός, σχάση,διάσπαση, spitting), που είναι ναρκισσιστικός .
Οι δύο μηχανισμοί – καθώς και πολλοί άλλοι- μπορεί να συνυπάρχουν συνδιαμορφόνωντας την συμπεριφορά . Ο πρώτος συντελεί στην απώλεια του ενιαίου της συνείδησης του εαυτού, ενώ ο  δεύτερος έχει εμποδίσει την σταθερή αρτίωση του εαυτού σε ενιαίο ανθεκτικό σύνολο.

Χριστούγεννα 2011

Σφιγμένη είναι η καρδιά μου και ας προσπαθώ να μη το δείχνω. Πώς να χαρώ τις μέρες αυτές της ανασφάλειας και παρακμής;   ‘Κουρδισμένοι’ σαν ρομποτάκια, είμαστε οι πιο πολλοί απο την αγωνία του αύριο.  Ατμόσφαιρα  Χριστουγέννων  είναι αυτή η απειλή μιας Ταντάλιας  μοίρας; Σίγουρα φταίμε. Χάσαμε το νόημα της ζωής μας, αλλοτριωθήκαμε από αξίες, φυλακιστήκαμε  μέσα στον  εγωκεντρισμό μας.
Ακόμα και τα   Χριστούγεννα τα καταντήσαμε  πανηγύρι. Ευκαιρία για  επίδειξη πλούτου και εξουσίας. Το Θείο βρέφος έμεινε  ιστορία μόνο για   Θεϊστές!  Γιορτή  της εκκλησίας και  των θρησκευόμενων μόνο. Η έστω ένα 'διασκεδαστικό' παραμύθι για παιδιά. Αποσιωπήθηκε  πως η γέννηση του Χριστού- με οποία εκδοχή και αν την δέχεται ο κάθε ένας μας-  είναι πάντα η γέννηση μιας φιλοσοφίας ζωής. Ότι  δίδαξε ο Χριστός,  συμπίπτει με την  φιλοσοφία του  ανθρωπισμού, στις πολλαπλές κοινωνικές της  εκφράσεις, την  αγάπη, την  ισότητα, την ελευθερία, την δικαιοσύνη και ασφαλώς τον  αλληλοσεβασμό. Για αυτό λοιπόν  το πραγματικό μήνυμα της  γιορτής των Χριστουγέννων, είναι  το μήνυμα της ΕΛΠΙΔΑΣ.  Τα Χριστούγεννα είναι  γιορτή όλων  των ανθρώπων που ελπίζουν. Που θέλουν να ελπίζουν και να αγωνίζονται για τον ανθρωπισμό.

Απατεώνας.

Η χειρότερη ίσως  ηθική τερατογένεση,  είναι  ο απατεώνας. Παρουσιάζεται κατά κανόνα  στην  αστική τάξη.  Ο απατεώνας  όπως ο κλέφτης και ο ληστής,  παραβιάζει την δέκατη  Βιβλική εντολή  : Ουκ επιθυμήσεις πάντα όσα τω πλησίον σου εστί. Αλλά ο απατεώνας εκτός από κλέφτης/ληστής, είναι και  υποκριτής. Επιθυμεί  ότι ανήκει στον άλλον και  βρίσκει τον τρόπο- ανήθικο αλλά πάντα  συγκαλυμμένο-,     να το αφαιρέσει. Κλέφτη και ληστής,  αρπάζουν επίσης τα υπάρχοντα του άλλου, αλλά  άμεσα ξεκάθαρα χωρίς υποκρισία και με κάποιο ρίσκο για αυτό που κάνουν. Εκτίθονται με κάποιο τρόπο. Μπορούν να γίνουν αντιληπτοί στην διάρκεια  τέλεσης της πράξης, που ποτέ άλλωστε, δεν έχει νομιμοφανή κάλυψη. Σε αντίθεση με αυτούς ο απατεώνας είναι ‘προσεκτικός’, διαλέγει τους στόχους του, γίνεται ‘συμπαθής’ και ασκεί ‘μόνο ηθική βία’  που δύσκολα αξιολογείται και ακόμα πιο δύσκολα αποδεικνύεται.. Νομικά  η βαρύτητα του αδικήματος της αφαίρεσης   αγαθών και περιουσίας , σχετίζεται περισσότερο  με την χρήση,  η μη χρήση    βίας και λιγότερο με την αξία του αφαιρούμενου αντικειμένου. Αλλά μόνο η  φυσική βία  είναι μετρίσιμη, ( σαν σωματική βλάβη). Λογικά λοιπόν αν η κλοπή / ληστεία γίνονται  χωρίς  φυσική βία, τότε  η εξαπάτηση που συνεπάγεται ψυχολογική πίεση  είναι πάντα επαχθέστερη. Ερμηνεύει ίσως και το γιατί ο  κλέφτης και ο ληστής, -τουλάχιστον στην δική μας παράδοση-  είναι σύμβολα που  συχνά  ηρωποιούνται. Ανακλούν την  εξέγερση, την αμεσότητα διεκδίκησης δικαιοσύνης, την αντρειοσύνη.  Οι λαϊκοί  μας ήρωες οι  ‘κλέφτες και ‘αρματολούς’ οπωσδήποτε δεν ήταν  απατεώνες. Ληστές ναι,  γλοιώδεις απατεώνες όχι. Είναι χαρακτηριστικό  τα λόγια  του  Ν .Γκάτσου,  από  το ποίημα, ένα Ευαίσθητος Ληστής. : … ποιος τάχα θα μπορέσει, να δει πως είχα μια καρδιά σαν της αγάπης τα παιδιά, και να με συγχωρέσει; Ακόμα και η Θρησκεία φέρνει σαν υπόδειγμα ειλικρινούς  μεταμέλειας τον  ληστή που πλάι στον Χριστό, είπε και εννοούσε; το ‘Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθης εν τη βασιλεία σου’.

H κρυφή Μήδεια του ψυχισμού μας

Κρυφή Μήδεια του ψυχισμού μας, θα μπορούσαν να ονομαστούν όλα τα απωθημένα συναισθήματα θυμού, τα θαμμένα βαθειά, στις  πιο σκοτεινές γωνιές του ασυνείδητου μας. Με άλλα λόγια  η δυναμική της  ψυχικής μας ενόρμησης,  που καθορίζεται ως  Έρως/Θάνατος. Η  ενόρμηση αυτή  είναι   πηγή   δύναμης και δημιουργίας, αλλά και  απειλή καταστροφής. Η Μήδεια αποτελεί  αρχέτυπο  διπολικής ενέργειας, καταστροφικής όταν φτάνει στο φόνο,  υπερβατικής όταν  δίνει τον τρόπο στον Ιάσονα, να τελέσει  τους άθλους, να σκοτώσει τον δράκο και να πάρει το  χρυσόμαλλο δέρας . Σαν αρχέτυπο λοιπόν,  δεν μπορεί να αφορά την γυναικεία ψυχή μόνο. Δεν είναι γένους θηλυκού, είναι γένους αρσενικού και θηλυκού. Animus/anima, με την οπτική  της σχολής του Carl Junk.

Δυστυχώς η Μήδεια  έχει περάσει στην συνείδηση μας, μόνο σαν στυγερή παιδοκτόνος. Είναι, αλλά  είναι  και πολλά άλλα, που για κάποιους λόγους- ενδεχομένως ύποπτους κοινωνικά- αποσιωπούνται.   Η Μήδεια του ψυχισμού μας, είναι ‘τα πολλά άλλα’ είναι η δύναμη της που χαρακτηρίσθηκε μαγική και χάρις σε αυτή κατορθώθηκε  η Αργοναυτική εκστρατεία. Είναι ότι δεν ξέρουμε αλλά έκανε τον Ήλιο να την πάρει ψηλά στον Ουρανό, για να την σώσει από την οργή του Ιάσονα.  Είναι όλες οι  ‘παράξενες πράξεις, οι ασυνήθιστες πράξεις, θαύματα η παραβάσεις’ που κάποια στιγμή στην ζωή μας μπορεί να εκδηλώσουμε. Σκληρότητα προς τους άλλους η  το αντίθετο. Υποδούλωσης, αυτοακύρωσης  ακόμα και εξευτελισμού. Η  μυθική Μήδεια   σύνθετο πολυσύμβολο, ανακλά ακόμα τώρα,- στην αποψιλωμένη από συναίσθημα εποχή μας- την διφορούμενη πολυσημία των κοινωνικών ρόλων, την ματαίωση των κοινωνικών συμβάσεων. Απεικονίζει την ενδοπροσωπική και διαπροσωπική σχέση, συγκεχυμένη και συγκρουσιακή  ανάμεσα στα ρήματα : αγαπώ, χρησιμοποιώ, κατέχω.  Το κενό μιας ζωής χωρίς νοηματοδότηση, στην διάσταση έχω και όχι είμαι.

Πατρίδα η Κράτος

Μοιάζει να έχουμε ξεχάσει την λέξη, Πατρίδα και αντί για αυτή, λέμε την λέξη   Κράτος. Δεν  είναι ταυτόσημες έννοιες. Ασφαλώς  υπάρχει μερική χρηστική συνωνυμία. Η Πατρίδα είναι η ευρύτερη έννοια  η οποία ταυτοποιείται και  καθορίζεται, ονοματολογικά σαν Ελλάδα, γεωγραφικά σαν Χώρα, εθνικά σαν   Έθνος και πολιτειακά/ κρατικά σαν διακυβέρνηση. 

 Έχει σημασία το αν θα πούμε Πατρίδα,  η Κράτος. Γιατί αυτό που θα  πούμε, ανακλά το τι προσλαμβάνουμε και το πώς το συμβολοποιούμε . Ας μη ξεχνάμε πως η γλώσσα – προίκα μόνο του ανθρώπου-αποτελεί ένα ιδιαίτερα σύνθετο σύστημα  συμβόλων, τις λέξεις . Με αυτές εκφράζουμε τις σκέψεων  και τα συναισθημάτων μας. Αυτό που   αντιλαμβανόμαστε από τον έξω κόσμο η από την δική μας εσωτερικά πραγματικότητα, σαν σύνολο     αισθητηριακών εμπειριών,  μετατρέπεται και αρτιώνεται σε ψυχισμό. Ότι αντιλαμβανόμαστε  γίνεται σκέψη  συναίσθημα , του δίνουμε όνομα και το αναγνωρίζουμε με αυτό . Πατρίδα, Ελλάδα, Χώρα,  Έθνος, Πολιτεία ,Κράτος. Η κάθε επιλογή ανακλά  τις προσλαμβάνουσες και τον ψυχισμό μας, αλλά ασφαλώς και τις κοινωνιογλωσσικές και πραγματολογικές  τροποποιήσεις, στις καινούργιες διαφορετικές  συνθήκες επικοινωνίας. Το  κράτος είναι η  οργανωμένη πολιτική οντότητα της Πατρίδας. Έχει  τη δικαιοδοσία να φτιάχνει  κανόνες  διακυβέρνησης της κοινωνίας.  Για αυτό είναι αναγκαία η κυβέρνηση, οι νόμοι και  η αναγνωρισμένη κυριαρχία.Το κράτος δεν έχει συναίσθημα ,  στα αρχαία Ελληνικά σήμαινε δύναμη. Στην τραγωδία του Αισχύλου ‘ Προμηθέας Δεσμώτη’, το Κράτος και η Βία, υπηρετούν τον Δία και  βοηθούν τον Ήφαιστο να δέσει τον Προμηθέα στα βράχια του Καυκάσου . Το Κράτος εκτελεστικό όργανο του  αυταρχικού Δία είναι εκτελεστικό όργανο  ανίκανο να αισθανθεί. ‘ελεύθερος κανείς, μονάχα ο Δίας’……..

Φροϋδικό ολίσθημα

Έχουμε όλοι  οι άνθρωποι ένα σύνθετο κώδικα επικοινωνίας, στις καθημερινές συναλλακτικές μας σχέσεις. Αυτός ο σύνθετος κώδικας δεν αφορά μόνο την  γλώσσα,  αλλά και  το σύνολο της συμπεριφοράς μας. Το σώμα έχει  την δική του γλώσσα. Την στάσης,  την μιμική του προσώπου και τις κινήσεις των χεριών. Συμπληρώνουν, χρωματίζουν, η  ακόμα  υποκαθιστούν τον λόγο. Όλοι οι μελετητές της ανθρώπινης επικοινωνίας, συμφωνούν ότι μιλάμε μεν  με την γλώσσα, αλλά συζητούμε με ολόκληρο το σώμα. Για αυτό η επικοινωνία  διακρίνεται σε λεκτική και μη λεκτική. Η πρώτη η λεκτική, αφορά το γλωσσικό σύστημα τις λέξεις σαν  φωνήματα και είναι η κυρίως λεκτική. Είναι όμως και ο τρόπος που οι λέξεις εκφέρονται - η συμπεριφορά της φωνής- που είθισται να αναφέρεται ως  παραλεκτική επικοινωνία.Στην εντελώς μη λεκτική (εξωλεκτική) επικοινωνία, οι πομποί εκπομπής μηνυμάτων, όπως προαναφέρθηκε είναι  το σύνολο της συμπεριφοράς μας. Η εμφάνιση, το ντύσιμο  η  manierra,  ενώ   αποτελούν  προκατασκευές  σχετιζόμενες περισσότερο με την εικόνα εαυτού ( self image), συνεκφέρουν  επίσης στην επικοινωνία.

Έτσι λοιπόν κάθε ‘λάθος’  σε ένα από τους τρόπους  έκφρασης μας, που στην ουσία είναι πράξη, είθισται να χαρακτηρίζεται παραπραξία. Κυριολεκτικά είναι η άλλη πράξη, η παρά την πράξη πράξη.

Στην απλή καθημερινή μας ζωή είναι η απροσεξία η αβλεψία η παραδρομή.
Στην ιατρική( Νευρολογία) αντιμετωπίζεται σαν σύμπτωμα, όταν παραπέμπει σε αγνωσίας αντικειμένων  και οδηγεί το άτομο σε λάθος η άσκοπες ασύμβατες με τα αναμενόμενα πράξεις.

Η λέξη όμως έχει συνδεθεί περισσότερο  με τον Freud, ώστε η παραπραξία να θεωρείται ταυτόσημη με το Φροϋδικό ολίσθημα. ( Freudian slip). Η αλήθεια είναι πως ο Freud  στο βιβλίο του,  The psychology of every day life, περιγράφει  και αναλύει πειστικά πληθώρα ‘ λαθών και παραδρομών’.

…….το μεγάλο Ναι η το μεγάλο Όχι……..

Δεν είναι σωστό    να καταδικάζουμε εύκολα τον άλλο, ακόμα και όταν αυτός ο άλλος, έχει προβεί σε αρνητικές συμπεριφορές και οφθαλμοφανή αμαρτήματα. Εξυπακούεται βέβαια, ότι δεν πρέπει  και να τα επικροτούμε. Πολύ δε περισσότερο  να τα ενθαρρύνουμε, η  να επιτρέπουμε την συνέχιση των. Τα   επτά θανάσιμα αμαρτήματα, τα γνωρίζουμε όλοι. Ας τα θυμηθούμε λοιπόν με την σειρά των:  Οκνηρία ,Αλαζονεία, Λαιμαργία, Λαγνεία, Απληστία, Οργή, Ζηλοφθονία. Ποιος από εμάς, καθημερινός άνθρωπος, μπορεί να είναι βέβαιος πως δεν είναι  μικροπαραβάτης, σε ένα η περισσότερα  από τα αμαρτήματα αυτά;   Δυστυχώς  στην  εποχή μας, στην εποχή της κοινωνικής αδιαφορίας και ηθικής άμβλυνσης τα αμαρτήματα αυτά αντιμετωπίζονται σαν ‘ χαρακτηρολογικές ιδιαιτερότητες’ συχνά συνώνυμες με κοινωνική επιτυχία! Κρίμα. Ξεχνάμε πως   η  αλαζονεία  γαλουχεί τον κάθε σύγχρονο ανώνυμο Hitler. Πως η απληστία  οδηγεί στην κλοπή, στην εξαπάτηση, στην εγκληματική καταστροφή του πλανήτη . Πως  η Οργή και η Ζηλοφθονία  καταστρέφουν κάθε έννοια κοινωνικής συνοχής.

Ο Freud  διατύπωσε την ιδέα  για την αρχή της ηδονής. Η  ψυχική αυτή  αρχή,  έχει σαν στόχο την ικανοποίηση. Πράγμα που επιτυγχάνεται ,είτε με  την παράβαση κάποιων μικρών η μεγάλων  ‘όχι’ , είτε με  την παράδοση σε αμαρτήματα. Σύμφωνα με τον Freud, πάντα υπάρχει μέσα μας, στο ασυνείδητο χώρο  της ύπαρξης μας, το  εκείνο (το id) που  υπακούει στις ενορμήσεις μας, στο δίπολο της  πρωταρχικής ασυνείδητης ψυχικής ενέργειας: Έρως η libido/  Θάνατος η  καταστροφή.  Το id    υπακούοντας στην αρχή  της ηδονή, δεν μπορεί παρά να ‘ρέπει  προς τις παραβάσεις’, προς τα αμαρτήματα. Λογοκρίνεται βέβαια  από  το Υπερεγώ, και αστυνομεύεται  από το Εγώ, αλλά πάντα βρίσκει ένα τρόπο να  ξεφεύγει. Κανείς  λοιπόν – κανείς κοσμικός άνθρωπος- δεν μπορεί να είναι εντελώς  αναμάρτητος.  Ένας  βαθμός παραπτωματικότητας είναι αναπόφευκτος στην πλειονότητα των ανθρώπων. Είναι τολμηρή η σύνδεση, αλλά ωστόσο ναι, μοιάζει  πως οι απόψεις  αυτές του Freud ταιριάζουν με την προσέγγιση της θρησκείας ως προς το ‘αναμάρτητο του ανθρώπου’.

Τελικά ο Ιούδας είχε φιλότιμο!

Τελικά ο Ιούδας είχε φιλότιμο! Ακούγεται ασεβές, αλλά αν το δούμε μέσα στην σημερινή πραγματικότητα, της κατάρρευσης βασικών αξιών και της ποιότητας   των ανθρώπινων σχέσεων, ο Ιούδας δεν ήταν   περίπτωση  κοινού προδότη. Δεν ήταν η περίπτωση  του σύγχρονου, κυνικού προδότη. Δεν τον διέκρινε η συναισθηματική επιπέδωση και η ανικανότητα διάκρισης του καλού από το κακό. Μοιάζει να διέθετε ένα  Υπερεγώ , που ήταν ικανό άσκησης ηθικού ελέγχου, πάνω στις πράξεις και τα ατοπήματα του Εγώ.  Προφανώς ήταν   αδύναμος και παρορμητικός αλλά όχι αφιλότιμος. Μόνο ένας άνθρωπος φίλος της αρετής  που λέγεται τιμή, μπορεί να αναγνωρίσει το λάθος του, μπορεί να  μεταμεληθεί. Μπορεί να προσπαθήσει να αντιρροπήσει , να πληρώσει για αυτό.
Δεν αμφισβητείται η ιστορία του θείου δράματος. Όχι. Ο Ιούδας, πρόδωσε τον Χριστό για τριάντα αργύρια. Όμως άρχισαν οι τύψεις. Και τότε πήγε πίσω στους αρχιερείς και τους είπε ότι, είχε κάνει λάθος. Ήταν όμως αργά. Εκείνοι του αποκρίθηκαν: ‘Και τι μας νοιάζει εμάς;’ Εκείνος   πέταξε πίσω τα αργύρια  της προδοσίας. Μετά κρεμάστηκε. Το περιστατικό αναφέρεται στην περικοπή Ματθαίος 27:6-7 :  Oι αρχιερείς,  αφού πήραν τα αργύρια είπαν: ‘δεν επιτρέπεται να τα βάλουμε αυτά στο ταμείο του Ναού, γιατί είναι αντίτιμο αίματος’. Πήραν λοιπόν  την απόφαση και αγόρασαν με αυτά το χωράφι του κεραμιδά για νεκροταφείο των ξένων.
Ποιος θα  έκανε αυτό που έκανε ο Ιούδας στην εποχή μας; Βέβαια στην εποχή μας δεν υπάρχουν ορατές σταυρώσεις. Μόνο Γολγοθάς, χωρίς σταυρικό θάνατο. Δεν χρειάζεται εξ άλλου. Ο προδομένος ξεψυχά στην διαδρομή.

Μεταστατικός καρκίνος, κρυφτό με τον φόβο. ( προσωπική εμπειρία)

Όταν μετά το χειρουργείο ήρθαν οι πρώτες εξετάσεις που επιβεβαίωναν την διασπορά του καρκίνου, ο πρώτος μου  συνειρμός ήταν: Όταν ο Γκρέγκορ Σάμσα  ξύπνησε ένα πρωί από ένα ταραγμένο όνειρο, βρέθηκε μεταμορφωμένος σε μια τεράστια κατσαρίδα’. Είναι οι πρώτες σειρές από το βιβλίο  του Κάφκα   η Μεταμόρφωση. Το βιβλίο το είχα διαβάσει σε πολύ νεαρή ηλικία. Και παρά τους σαφείς  κοινωνικούς και πολιτικούς συμβολισμούς του-θυμάμαι- είχα αισθανθεί δέος και αγωνία για το μαρτύριο του Γκρέγκορ Σάμσα. Το σώμα του τον είχε ‘προδώσει και αιχμαλωτίσει’ σε μια ακατανόητη και ανίκητη  εξωτερική πραγματικότητα, που του απέκλειε  το ομαλό ζην, ακόμα και με τα πιο αγαπημένα του πρόσωπα  Ήταν σιχαμερός αποτρόπαιος, ένα ασήκωτο βάρος για την οικογένεια του. Κανείς δεν τον ήθελε πια.

Έτσι  έντονα αισθάνθηκα  ‘ την αιχμαλωσία’   στο σώμα μου που ξαφνικά έγινε μια ακατανόητη, αμετάκλητη  και ύπουλη πραγματικότητα  Φυσικά στον μεταστατικό καρκίνο η αλλαγή βιώνεται σαν  εσωτερική απειλή. Αλλά  όταν  αρχίσουν  οι χημειοθεραπείες τότε αρχίζει και η  εξωτερική μεταμόρφωση. Το εγώ φυλακίζεται σε μια καινούργια κατάσταση, ένα άλλο σώμα, που  ίσως δεν μοιάζει με κατσαρίδα αλλά κατοικείται από κατσαρίδες. Το σώμα γίνεται  εχθρός και ταυτόχρονα παραμένει   η μοναδική ευκαιρία ζωής. Ζωή με τον πιο σκληρό εχθρό. Μια πραγματικότητα που τρομάζει και απαιτεί προσαρμοστικούς αμυντικούς μηχανισμούς, για την διάσωση του Εγώ. Του  Εγώ που κινδυνεύει να παλινδρομήσει στην κατάσταση του ζώου, όπως    ο Γκρέγκορ στην Μεταμόρφωση του Κάφκα. Για αυτό και ήταν η μοναδική φορά στην ζωή μου που χάρηκα γιατί δεν έχω οικογένεια. Τουλάχιστον δεν θα γινόμουν αβάσταχτο, σιχαμερό βάρος σε κανένα, όπως έγινε ο Γκρέγκορ. Σε κάθε βαριά αρρώστια, πέρα από τον ίδιο τον άρρωστο, αρρωσταίνει και ολόκληρη η οικογένεια  .